Ad.3. Ruchy ramienia i przedramienia (ruchy większe) oraz ruchy kiści dłoni i palców (ruchy małe).

Przednia część twardówki – rogówka jest nieco uwypuklona i przeźroczysta. Naczyniówka zawiera naczynia krwionośne i komórki barwnikowe; przechodzi w tęczówkę, pośrodku której znajduje się źrenica. Najgłębszą z warstw jest siatkówka, która w przedniej części oka przechodzi w mięsień rzęskowy – do niego przymocowana jest soczewka. To ona zbiera światło i tworzy obrazy przedmiotów, które rzuca na tylnią ścianę siatkówki. Włókna, znajdującego się z tyłu, nerwu ocznego wnikają w siatkówkę, w warstewkę czopków odpowiedzialnych za widzenie kolorów i słupków odpowiedzialnych za wrażenia jasności.
Nerw wzrokowy przekazuje te wrażenia do kory mózgowej, w okolice tzw. szczeliny ostrogowej w płacie potylicznym mózgu. Obrazy są najostrzej widziane, gdy padają na
tzw. plamkę żółtą. By tak się działo, soczewka musi zmieniać swój kształt (spłaszczać się lub uwypuklać) – proces ten to akomodacja.
Podczas czytania oko wykonuje 3 rodzaje ruchów:
- skoki postępujące
- ruchy wsteczne (podczas ujmowania poszczególnych głosek lub sylab w wyrazach, całych wyrazów)
- ruchy zwrotne (przechodzenie do następnego wiersza).
Ważną rolę w rozpoznawaniu wyrazów mają:
- litery początkowe i końcowe
- litery ponadliniowe
- litery podliniowe

• Strategie prawopółkulowe dominują u dzieci we wstępnej fazie nauki czytania oraz w przypadkach tekstów o nietypowej formie graficznej.
• Strategie lewopółkulowe dominują u dzieci, które osiągnęły fazę zaawansowanego czytania oraz u dorosłych sprawnie czytających typowe graficznie teksty.

Dla dziecka uczącego się czytać każdy tekst jest percepcyjnie złożony i odbierany jako forma graficzna. Dlatego wstępna faza nauki czytania tzw.
czytanie elementarne jest w znacznym stopniu kontrolowane przez prawą półkulę mózgu.
Początkowo odbierane przez dziecko litery i wyrazy jako
nic nieznaczące obrazki, stopniowo stają się znajome, nabierają znaczenia.
Zmniejsza się aktywność prawej półkuli w czasie czytania na rzecz zwiększenia aktywności lewej półkuli. Dziecko zaczyna rozpoznawać wyrazy i czytać tekst na bazie doświadczenia językowego. A zatem przestaje skupiać się na „wyglądzie” liter i wyrazów, a zaczyna koncentrować się na treści.
Wzrasta tempo czytania. To „przełączenie półkulowe” ma
miejsce około 8 roku życia.

• ogólna dojrzałość fizyczna,
• odpowiedni poziom inteligencji,
• rozwój procesów psychomotorycznych,
• funkcje analizatora wzrokowego, słuchowego, kinestetyczno-ruchowego, aparat artykulacyjny i sprawność manualna,
• rozwój procesów poznawczych, głównie myślenia, dla którego materiałem jest zasób pojęciowy dziecka, pamięci, uwagi,
• rozwój procesów emocjonalno – motywacyjnych warunkujący nastawienie do nauki czytania,
• ozwój mowy – odpowiedni poziom zdolności rozumienia wypowiedzi słownych i ich budowania, prawidłowa wymowa, zasób słownictwa, zdolność stosowania reguł gramatycznych
• czynniki zewnętrzne (otoczenie domowe, jakość procesu edukacyjnego).

Peter Bryant i Ushy Goswami wyróżniają trzy czynniki warunkujące sukces w nauce czytania i pisania:

1. wczesnodziecięce umiejętności fonologiczne takie jak: rozpoznawanie i tworzenie rymów i aliteracji (wyrazów zaczynających się takim samym dźwiękiem – głoską, zbiegiem głosek itp.)
2. formalne nauczanie czytania i pisania ze wskazaniem relacji głoska- litera,
3. dwustronny wpływ treningu w czytaniu na pisanie i odwrotnie.

• faza logograficzna charakteryzująca się tym, że czytanie jest całkowicie uwarunkowane wzrokowo. Dziecko czyta wyrazy jak obrazki opierając się na takich cechach jak na przykład pierwsza litera, kilka liter zwartych w wyrazie bez względu na ich porządek. Dziecko nie może odczytać wyrazów nieznanych lub bezsensownych. Nie ma świadomości, że litera jest obrazem głoski (brak zdolności odnoszenia litery do odpowiedniego dźwięku). Dziecko ma trudności na tym etapie czytania, gdy zaburzona jest u niego percepcja wzrokowa.
• faza alfabetyczna, czyli zdolność przypisywania dźwiękom znaków. Rozpoczyna się wówczas, gdy dziecko uświadomi sobie istnienie fonemów. Aby odkryć więź litera – dźwięk konieczna jest świadomość, że słowo może być podzielone na fonemy, “które są reprezentowane przez grafemy w ortografii. W fazę tą dziecko wchodzi przez naukę pisania, która wymaga dostrzeżenia związku litera – dźwięk.Nabyta w ten sposób umiejętność zostaje następnie generowana na czytanie. W okresie tym zarówno czytanie jak i pisanie oparte są na dźwięku, stąd pisanie ma charakter fonetyczny. Dziecko potrafi przeczytać wyrazy nieznane i bezsensowne. Ta kompetencja alfabetyczna, czyli zdaniem Frith zdolność przypisywania dźwiękom znaków, jest konieczna, ale nie jest wystarczająca do poprawnego czytania, bowiem nie umożliwia rozróżniania wyrazów nieregularnych. Trudności na tym etapie czytania występują, gdy zaburzona jest u dziecka percepcja słuchowa.
• faza ortograficzna – sprawne czytanie jest efektem połączenia sprawności uzyskanych w poprzednich fazach. Rozpoznawanie wyrazów staje się szybkie, automatyczne. Pojawia się świadomość, że relacja głoska – litera nie jest bezwzględna (inaczej się czyta i pisze). Dziecko czyta i pisze poprawnie. Rozpoczynamy naukę czytania od fazy alfabetycznej. W fazie logograficznej dzieci uczą się same. Jeżeli dziecko ma dobrą pamięć i percepcję wzrokową długo można nie zauważyć trudności z opanowaniem umiejętności czytania i pisania.

Przebieg opisanych faz jest niejednakowy dla nabywania umiejętności czytania i pisania.

• percepcja (spostrzeganie wzrokowe, słuchowe, kinestetyczne, dotykowe),
• pamięć,
• uwaga,
• mowa,
• myślenie,
• funkcje ruchowe (motoryka rąk, czynności ruchowe narządów mowy),
• procesy emocjonalno-motywacyjne.

Czynności czytania i pisania stanowią wtórną w stosunku do mowy formę porozumiewania się językowego. Pojawiają się, gdy mowa dziecka jest już ukształtowana i rozwinięta.

Stanowią aktywność ukierunkowaną, zmierzającą do określonego stanu końcowego – przekazywania lub odbioru informacji. Często ujmowane są jako jedna czynność.
Łączy je ten sam system językowy, ta sama substancja graficzna (tekst pisany), jednak mechanizmy psychologiczne warunkujące efektywność czytania i pisania znacznie się różnią.

Czytanie jako czynność jest bardziej jednorodna, ma charakter bardziej globalny, wspiera się w większym stopniu na składniowych strukturach językowych.
Pisanie jako czynność bardziej analityczna bazuje głównie na relacji głoska-litera i sięga przede wszystkim do fonologicznego składnika języka.

Czytanie należy do podstawowych czynności psychicznych człowieka. Determinuje ono poznanie i komunikację ze światem.
Ogromna część dorobku ludzkości zmagazynowana jest w tak zwanym zewnętrznym magazynie języka, czyli w formie zapisanych tekstów. Umiejętność czytania nabywana we wczesnym wieku szkolnym służy do przetwarzania informacji, do gromadzenia wiedzy, doświadczenia i regulacji stosunków z otoczeniem przez całe życie.
Czytanie jako jedna z form językowego porozumiewania się, to przekazywanie od nadawcy, czyli autora, do odbiorcy, czyli czytającego, informacji w postaci tekstu pisanego (litery, wyrazy, znaki przestankowe). Podstawą nadawania informacji jest język, kanałem przepływu informacji jest kanał wizualny. Przedmiotem czynności czytania jest tekst pisany, który jest zbiorem znaków uporządkowanych zgodnie z regułami języka używanego przez dane społeczeństwo.
Leon Kaczmarek wyróżnia w tekście trzy składniki:

• substancję, która w komunikacji pisemnej ma charakter graficzny; stanowią ją litery i znaki przestankowe,
• formę językową, czyli środki językowe, reguły gramatyczne użyte przy formułowaniu tekstu,
• treść, czyli zawarte w tekście informacje.

Odbiór, czyli rozumienie czytanego tekstu składa się ze spostrzegania drogą wizualną jego elementów oraz ich analizy w celu zrozumienia. Podstawą analizy są procesy językowe i poznawcze. Fazę identyfikowania określa się mianem dekodowania, a fazę analizy mianem rozumienia.

Według Jana Zborowskiego na poznanie i rozumienie czytanego tekstu składa się:

• spostrzeganie i recepcja znaków graficznych – liter,
• odkrywanie” znaczeń wyrazów, czyli wiązanie z wyobrażeniami wzrokowymi i słuchowo-dźwiękowymi elementów treści pozajęzykowych,
• pamiętanie znaczeń i sensu przeczytanych słów w momencie, gdy czyta się następne,
• przewidywanie dalszego ciągu czytanego tekstu od strony językowej i merytorycznej,
• kojarzenie rozmaitych elementów językowych i rzeczowych w pewne całości myślowe,
• właściwe rozumienie polegające na wykorzystaniu zdobytych wiadomości i skojarzeń myślowych przy nabywaniu nowych wiadomości, umiejętności i nawyków.

Czytanie jako odbiór tekstu pisanego stanowi złożony procent umiejętności czytania.
Wielu autorów zajmujących się problemami czytania i pisania wypracowało modele nabywania tych umiejętności.